For mange år sidan møtte eg hårlause Oz Clarke.
Og eg møtte langhåra James May. Vi delte frykta for folkedans.
Vi blei einige om å møte kvarandre att, og dra rundt i Storbritannia.
Vi køyrer rundt i denne fantastiske Jaguaren, -
- men vi klarar ikkje å riste av oss campingvogna frå 1978.
Vi leitar etter godt øl, og det er det visst mykje av.
Vi kan bryggje øl og få profesjonelle til å evaluere kven som er best.
Men følgjesveinen min hadde visst noko på lur.
Med eit eige bryggjeri på slep heldt vi fram jakta.
Jakta etter drikken som repre- senterer dagens Storbritannia.
Etter 134,8 mil er gateljos det store diskusjonstemaet.
-Her er det opplyst kvar natt. -Du er så fin på det.
Kvifor høyrest "opplyst" snobbete ut? Det er eit heilt vanleg ord.
Snart kjem vi til Skottland. Kva kjenneteiknar Skottland?
Takk, James. Whisky.
Dei neste dagane skal vi lære meir om whisky og nye ølsortar.
Får eg ete ein haggis?
Ja. Vi kan ta med oss ein haggis i campingvogna, drepe han og ete han.
Visste du at "whisky" tyder "livets vatn"?
Det kjem frå keltiske "whisky", som kjem frå nordiske "scotch".
Nettopp. No skal du få møte ei kvinne.
Det er ei svært hyggjeleg kvinne. Ho kan alt om whisky.
Ho skal lære deg det du bør vite om whisky. Prøv å hugse det.
Langt under dei gamle, brusteinsdekte gatene -
- møter vi Rachel Barrie, destillatør hjå Glenmorangie.
Rachel Barrie, Glenmorangie Vi har funne 143 aromaer i denne whiskyflaska.
Har de lyst til å prøve dykk?
Med bind for auga kan ein konsentrere seg betre om lukta.
Men då blir det ikkje så lett å finne fram til whiskyglaset.
No skal de få kjenne ein av aromaene i whiskyen.
Prøv å gjette kva det er.
Det minner om ...
-Det minner om sitrusfrukt. -Det luktar sitron.
-Sitronskal. -Sitronskal, ja.
Men det er altså ikkje sitronsaft, men skalet?
Når det gjeld whisky, er luktesansen viktigast.
Det som du kjenner når du luktar på whiskyen, går rett til hjernen.
Det får ein til å hugse tidlegeare smaksopplevingar.
Det gjev ei god smaksoppleving.
Dette byrjar å minne om vinsmaking.
Må vi snakke om luktene i fleire timar før vi får smake?
James brukar smakssansen i 90-100 % av tilfella når han testar alkohol.
Ein skal trass alt drikke det.
Dette er ein single malt, som kjem frå eitt destilleri.
Og single malt inneber at det er éin kornsort og éin maltingsprosess?
Ja, det er eitt destilleri.
Så det blir ikkje blanda med noko frå andre stader?
Det var fakta om whisky. No har eg lært det.
Væska heng att på glaset når ein har snurra det rundt litt.
Då veit ein at ein vil få ei nydeleg smaksoppleving.
Og han har allereie drukke det.
Det er ikkje ofte eg drikk whisky. Eg drikk det seint om kvelden, -
- når eg lét tankane flyge, og når eg kjenner meg ...
-Einsam. -Nettopp.
Men eg plar ta oppi litt vatn.
Eg har høyrt at ein skal ha i litt vatn, men eg har aldri skjøna kvifor.
Vatnet får fram nokre av dei større molekyla, -
- slik at dei djupare faktorane ... -Kan eg få litt meir?
Du var jo så glad i denne.
Det er triveleg å drikke saman med ei vakker kvinne, -
- men å sitje åleine i ei koie og sture er ikkje like idyllisk.
Eg skal få deg i betre humør ved å ta deg med på marknaden.
Eg vil ha frityrsteikt sjokolade.
-Og pommes frites. -Ja. To porsjonar.
-Eg trur ... -Å nei, no er han i gang att.
... at fiskesmaken på røra ikkje høver saman med karamellsmaken.
Dette er ein av dei få tinga eg har ete dei siste åra -
- som eg ikkje kan ete. Og eg har ete oksepenis og ròte haikjøt.
-Det er ikkje så ille som oksepenis. -Det er verre.
-Har du ete oksepenis? -Det er godt mogleg.
Nei, men eg har i alle fall ete ròte haikjøt, og dette smakar betre.
-Forferdeleg. No treng eg ein øl. -Slapp av. Eg veit råd.
James Watt og Martin Dickie driv bryggjeriet BrewDog -
- ved kysten nord for Aberdeen. På denne benken viser dei fram ølet.
Er det pose rundt for å skjule at vi drikk her?
Martin Dickie, BrewDog For at vi ikkje skal bli arresterte. Erteposane er for å halde ølet kaldt.
Er det det dei er til?
Eg er imponert over ølet, men de bør gjere noko med marknadsføringa.
James Watt, BrewDog Dette er ein av ølsortane våre. Her er det mykje humle.
Det har ein intens smak.
Der måtte eg rape.
Dette var bra saker. Det har ein sterk smak av humle.
Nydeleg.
"Dette er eit aggressivt øl. Vi bryr oss ikkje om du ikkje likar det."
Dette kan bli svartelista i butikkane i Storbritannia.
"Berre hald fram med å drikke det masseproduserte og simple skvipet."
Absolutt! Dersom ein ikkje likar det, kan ein berre gå tilbake.
Eg trudde heller de ville bli stoppa om de reklamerte med -
- at ølet kan føre til sex med masse stygge folk.
-Har de eit slikt merke òg? -Ja.
Eg synest det smaka godt. Og eg får lyst til å vere hyggjeleg mot alle.
Påstanden om at desse flaskene kan ha negativ effekt på meg, -
- er både nedlatande og krenkjande.
Dagen etter drog vi vidare nordover til landlege Alloa.
Bryggjarane her bur visstnok ute, og lever berre av røsslyng.
Kven er det vi skal møte?
Det er to svært smarte brør som har bestemt seg for -
- å skilje seg ut ved å ta føre seg dei keltisk-gæliske tradisjonane, -
- og sjå kva folk gjorde på den tida. Hald opp!
I gamle dagar kunne ein bryggje øl av alt mogleg.
Ein tok det ein hadde for handa.
l Skottland er det for kaldt til å dyrke humle, -
- så ein bruka lokale urter og plantar i ølbrygginga.
-God morgon. -Scott og Bruce?
-Eg heiter Bruce. -James. Dette er Oz Clarke.
-God morgon. -Eg heiter Scott.
Så her er det fritt fram for alle? Dette er ein god forretningsidé.
lngrediensane er gratis, og de sel ølet de bryggjer av det.
Eg skal lage te av røsslyngen, slik at de får kjenne smaken.
-Det vil de kjenne att i ølet. -Røsslyng-te er vel som vegetarpølse?
Det er ikkje te, men røsslyng.
James er temmeleg pirkete når det gjeld omgrepet "te" .
-Så du lagar røsslyng-ekstrakt? -Ja.
-Har du kjent lukta, James? -Ja då.
Kjenner de den stramme og tørre ettersmaken?
Ein blir tørr i munnen, akkurat som med bensin.
-Må du kome med så ekle lydar? -Det er slik ein smakar.
No vil eg de skal smake på ølet.
Det er berre ein av oss som kan smake, sidan vi køyrer.
-Vi kan kaste mynt og krone. -Mynt!
Eg er lei for det, James. Du får lukte på det i staden.
-Det luktar øl, James. -Kom igjen, bli ferdig med det.
Kva smakar det?
Det er ei blanding av sitrusfrukter, kvae ...
Det smakar heilt nydeleg!
Sjølv om ein har same sveis som James, kan ein altså lage godt øl.
No skal vi prøve øl som er bryggja på taybêr.
lkkje ta det ille opp, men det luktar gummi.
Absolutt. Eg synest òg det minte om gummi.
God gummi, som i bildelar og liknande.
-Til dømes ein ny sykkelslange. -Det er god luktesans.
Folk som er så gamle som James, hugsar lappesakene til sykkelen.
Folk på din alder hugsar korleis dekka var før sykkelslangen kom.
Skotsk øl blir enno drukke frå papirposar, -
- og ein brukar ingrediensar ein får tak i gratis.
No skal vi til Vest-Skottland. Eg søv ut rusen medan James køyrer.
Hyggjeleg gjort. Men eg trur nok ikkje vi kjem så langt.
Dett hjulet av?
Det er berre trøbbel med gamle campingvogner.
Eg er redd for at vi ikkje kjem oss lenger enn dette i dag.
Det var dårlege nyheiter.
Uff då. Det ser ut som om hjullageret har roke.
Det gjer ingenting. James ordnar opp, -
- og han likar slike ting, så eg trekkjer meg tilbake.
Hjullageret på campingvogna har roke.
-Kva er det du driv med? -Eg sit her og les om whisky.
-Så bra, då. -Eg kosar meg.
Vi kjem oss ikkje vidare.
Eg tenkte at Oz Clarke ikkje kunne gjere noko som helst, -
- men så byrjar han å lage haggis. -Der går han oppi gryta!
Det er ein fordel for ølet mitt at campingvogna har brote saman, -
- for då kan gjæringsprosessen gå sin gang i ro og mak.
Sidan eit nytt hjullager må fraktast heilt frå England, -
- kan vi like gjerne køyre vidare i Bentleyen.
Eg viser fram haggisen.
-Det luktar faktisk ganske godt. -Ja visst. Vil du ha?
-Dumskalle! -Det går bra.
Like greitt, for eg var ikkje ferdig med Robbie Burns-dikta.
"Den som fyrst har tenkt å gå ..." Du verda!
-Hent ein gaffel til meg! -Er du klar?
Ein liten dram. Det held!
Eg går litt utanom den vanlege oppskrifta ved å tilsetje remulade.
Og erter og gulrøter.
Det er godt.
James, no et vi eit vellaga og spanande måltid midt i Skottland.
Og erter og gulrøter gjer det meir engelsk.
Utan campingvogn køyrer vi vidare til whisky-øya lslay.
Så praktfullt, James. Det er utruleg vakkert her.
Denne bilen er fantastisk utan campingvogna på slep.
Ja, det stemmer.
Sidan vi blei kvitt den tunge børa bak oss, -
- har du fått ei slags ovmodig haldning.
-Som ei dronning nedover Nilen. -Dronning?
Nei, som ei keisarinne, meiner eg.
På lslay ligg det åtte destilleri, -
- og whiskyen deira er kjend for den kraftige røyksmaken.
No tippar eg du vil snakke om torv.
Ein brenner torv for å setje smak på kornet, -
- noko som gjev whiskyen særpreg.
Så dersom whiskyen smakar jord, kjem han truleg frå lslay?
Truleg.
No kjem vi til ein svært viktig del av livet på lslay: torvmyrene.
-Sjå der! -Jøss! Kva er det?
Det er ein stor rovfugl. Er det ei ørn, tru? Ein nydeleg skapning.
Det er det som er så flott ved å kome seg bort frå sivilisasjonen.
Då kan ein oppleve slikt når som helst.
-Der køyrde vi over ei ferist. -Ferist er eit teikn på autentisitet.
Ein kan tru at whisky gjorde Robbie Burns dårleg i rettskriving, -
- og fekk skottar til å tru at dei såg bra ut i kilt.
Snart kjem ei overrasking. Men fyrst nokre vitskaplege fakta:
Whisky er brennevin som blir til gjennom destillasjon.
Tidlegare blei bensin òg til gjennom ein destillasjonsprosess.
Difor kan ein konkludere med at whisky er drivstoff.
Rettare sagt biodrivstoff, sidan han blir laga av korn.
Her har eg lslay-brennevin. Det er ikkje whisky enno, -
- for det har ikkje vore lagra på eikefat i tre år.
-Slik ser det ut før det blir lagra. -Kvar fekk du tak i det der?
Dette har blitt destillert fire gonger.
No har det eit alkoholinnhald på 95 % .
Det er det same som i blyfri bensin.
Dersom vi tømmer dette i tanken -
- på ein Radical racerbil, som ikkje har blitt modifisert, -
- så vil han kunne gå på whisky.
For å vise at det ikkje er eit triks, at det ikkje er bensin i flaska, -
- så skal Oz Clarke ta ein slurk fyrst.
Men det må vere ein liten slurk, for dette er svært sterke saker.
Det er whisky, ja.
Det er den same flaska. No skal eg helle det på tanken.
-James, du må sjå om det er klart. -Eg har sett.
Set han i fyrste gir. Ta det med ro.
Det var spanande. Eg storkosa meg.
Syntest du ikkje noko om det?
-Vil du bruke dette som drivstoff? -Nei, eigentleg ikkje.
Skotsk brennevin som er destillert fire gonger, -
- må ein betale 242 kr per liter for.
Moralen er difor at ein skal fylle bensin på tanken og drikke whisky.
Og det er eit godt råd til alle som likar whisky.
-Akkurat. -Du har framleis solbrillene på deg.
Ja, det har eg visst.
Dei som lagar drivstoffet, er destilleriet Bruichladdich.
Det blei kjøpt opp av engelskmannen Mark Reynier i 2000.
Det keltiske ordet "bruichladdich" tyder "grå damp".
-Det visste eg ikkje. -Det var berre noko eg fann på.
Vi skal sjå korleis dei lagar single malt whisky.
Dei brukar framleis det opphavlege utstyret frå 1881.
Velkomen.
-Er det du som er Mark? -Det stemmer.
Mark Reynier Dagleg leiar, Bruichladdich Her tek vi imot bygget. Vi brukar åtte sortar bygg.
Så vi har eit rikt utval her.
Omgrepet "rikt utval" er noko han har lite sans for.
Destillerisjefen Duncan skal vise oss korleis maskinene verkar.
Du får kanskje lov til å prøve òg.
-Duncan held liv i maskinene her. -Er han òg frå 1881?
-Kan vi sjå det i praksis? -Ja visst. Kan du starte opp?
-Så dette er mølla? -Ja.
Eg skal ikkje kjede dykk med utgreiingar om sjølve prosessen, -
- men her kjem nokre fakta:
Whisky byrjar som øl. Det tørka og røykte kornet blir male opp.
Så kjem sjølve brygginga, og fyrste post er dette enorme meiskekaret.
Dette er utstyr frå 1800-talet.
Tannhjula er nok sandstøypte av ein dyktig mann.
Han har nok blanda inn kolstøv for at tannhjula skulle bli betre.
Seier du det? Eller er det berre tull?
Nei då, eg har jobba i eit støyperi. Men no jobbar eg i bryggjeribransjen.
Eg har måtta høyre på slikt vrøvl i mange, mange timar.
Skund dykk. Opne slusene.
30 000 liter med varmt vatn blir tilsett det knuste kornet.
Dei store skovlene blandar saman kornet, vatnet og James.
Løysninga blir filtrert ut.
Vi hoppar over gjæringsprosessen, og går rett til destilleringa.
Ølet kjem inn hit med eit alkoholinnhald på 7 % .
No skal det opp til 70 % .
Ølet blir varma opp, alkoholen fordampar -
- og kondenserer. To gonger. Til slutt sit ein att med dette:
-Det ser ut som vodka. -Det er ikkje whisky enno.
Fyrst må han nemleg liggje på eikefat i fleire år.
Dette er eit av dei fjorten lagera våre.
Her har vi litt av kvart.
Jim kan forklare alt for dykk. Han er den store whiskymeisteren.
Kåra til årets destillatør i tre år. Han er hjernen bak alt.
Jim McEwan, produksjonssjef Dette er Bruichladdich 1998. Han blir lagra på ei Manzanilla-tønne.
Det er ei sherrytønne. Det vil vel påverke smaken?
Både whiskyen og tønnene tek til seg lufta rundt seg.
Sjølufta kjem inn hit, noko som set sitt preg på whiskyen.
Dersom tønnene pustar ut, pustar dei inn òg.
Ein har sett på den årlege fordamp- inga frå alle tønnene i Skottland.
-Veit du kor mykje det er snakk om? -l heile Skottland på eitt år ...
-32 millionar flasker. -160 millionar.
160 millionar flasker? lkkje rart at det er så mykje bråk her.
-Og no skal eg smake på han. -Kom igjen, dette klarar du!
Vent litt.
Han er livleg og kraftfull. Han er som då du var 21 år.
-No har du blitt mogen og vaksen. -Han er sterk.
l den vesle tønna bak deg ser du den vidgjetne X4.
Whiskyen heiter det fordi han har blitt destillert fire gonger.
Han som laga han i 1695, sa følgjande:
"Tek du éi teskei, får du evig liv. Tek du to, blir du blind."
"Tek du tre, stoppar hjartet." Har de lyst til å smake?
Ja.
Så eg vil anten bli udøyeleg eller døy?
Sjå meg inn i auga.
-Denne var utruleg. Du verda. -Det er utruleg at du kan snakke no.
Dette var verkeleg ei heilt makelaus whiskyoppleving.
Og du er framleis stygg.
-Eg er mållaus. -Det var dette de putta på tanken.
Når eg drikk whisky, kan det ha sine mørke sider.
lnni eit skåp?
Når eg byrjar å drikke whisky, er det som om omverda blir borte.
Det er som å sitje i ei lita koie utan glas ein regnfull kveld.
Det er den siste fristaden når det verkar som alt håp er ute.
Whiskyen kan anten dra deg ned i djupet eller redde deg frå det.
Men denne gjer på ein måte alt så mykje klarare.
Ein får ei openberring, skyene blir borte -
- og det sluttar å regne. Det er berre for ein kort augeblink.
l botnen av Pandoras øskje finn ein håp.
Dersom ein tør å opne henne.
James, du er ein stygg dritsekk òg.
Og du snakkar berre vrøvl når du får noko innabords.
Men whisky har i alle fall fått deg ut av mørket.
-Neste veke skal vi til lrland. -Der Oz visstnok har sine røter.
Men du kjem ikkje frå lrland!
Men noko som er ekte irsk, er den svarte drikken.
-Sjå opp, hev armane og hell innpå. -Den kvinna der borte ler av meg.
Og GPS-en fører oss ikkje berre på ville vegar...
Norske tekstar: Olav Aasmundtveit